İlk Şehir Atlası Civitates Orbis Terrarum

16. yüzyıl yerleşimlerinin görsel hafızası niteliğindeki “Civitates Orbis Terrarum”, tarihin ilk kapsamlı şehir atlasıdır. Eser; surları, limanları, mabetleri ve gündelik hayat sahneleriyle mimarlık ve kültür tarihi için önemli bir kaynak sunar. Ancak bu çalışma, coğrafî merakın ötesinde, Avrupa’nın bakış açısını da yansıtır. Özellikle Türklerin hâkimiyetindeki şehirlere dair çizimler, Batı’nın hayranlık ve endişeyle karışık ilgisini; satır aralarında ise bu beldeleri yeniden ele geçirme arzusunu canlı tutan stratejik bir niyeti gösterir…

Latince orijinal adıyla Civitates Orbis Terrarum, yani Dünya’nın Şehirleri, 16. yüzyılın sonlarında yayımlanmaya başlayan ve türünün en erken, en önemli şehir atlaslarından biri kabul edilen hacimli bir eserdir. Şehirlerin kuşbakışı görünümlerini, panoramalarını, planlarını ve yerel unsurlarını bir araya getirir.

Bu yayından önce de şehir planlarına yer veren bazı kitaplar yayımlanmıştı. Ancak bu eserlerde metin çoğu zaman harita ve görsellerden daha belirleyici bir konumdaydı. Civitates Orbis Terrarum’da ise şehir çizimleri ayrıntılı biçimde öne çıkarılmış, farklı coğrafyalardan seçilen yerler geniş bir görsel bütünlük içinde sunulmuştur. Bu yönüyle eser; şehir topoğrafyalarını bir araya getiren 6 ciltlik kapsamlı bir atlas olarak alanında öncü kabul edilir.

Eserin hazırlanmasında Georg Braun ve Frans Hogenberg öne çıkar. Yazar Braun, şehirlere ait metinleri kaleme alıp yayına hazırlarken, ressam ve haritacı Hogenberg, gravürlerin hazırlanması ve basım sürecinde önemli rol üstlenmiştir. 1572-1617 yılları arasında Köln’de ciltler hâlinde yayımlanan eser, 500’den fazla şehir görünümüyle kapsamlı bir dünya sunar.

Başlangıçta şehir atlasının tek cilt olarak yayımlanması düşünülüyordu. Ancak ilk cildin büyük ilgi görmesi üzerine yayıncılar, ikinci bir cilt hazırlamaya ve mevcut malzemeyi genişletmeye karar verdiler. Braun, ikinci cildin girişinde, atlasta kendi şehirlerini göremeyen okuyuculardan bu şehirlerin tasvirlerini göndermelerini istedi. Gelen ilgi ve katkılar o kadar fazla oldu ki eser üçüncü ciltle devam etti; ardından dördüncü ve beşinci ciltler yayımlandı. Beşinci cildin 1588 civarında çıkmasının ardından eserin tamamlanması uzun bir süre aldı ve altıncı -son- cilt ancak 1617’de yayımlanabildi. Neredeyse yarım asır süren bu ilk baskılardan sonra yaklaşık 1640 yılına kadar her cilt için yeni baskılar yapıldı; bu nüshalar neredeyse hep aynı kaldı.

Civitates Orbis Terrarum’daki illüstrasyonların yalnızca küçük bir bölümü Hogenberg ve Novellanus tarafından eser için özel olarak hazırlanmıştır. Tasarımların büyük kısmı, dönemin önemli topoğrafik çizerlerinden Joris Hoefnagel ve Jacob van Deventer’in çalışmalarına dayanır. Bunun yanında Ortelius, Sebastian Münster, Pieter Bruegel, Hieronymus Scholeus, Joost Murer gibi birçok ismin orijinal çizimlerinden de faydalanılmıştır. Eserdeki şehir planlarının bir bölümü ise daha önce yayımlanmış bazı kaynaklardan alınan veya bu kaynaklara dayanan haritalar üzerinden hazırlanmıştır. Münster’in Cosmographia’sı, Guicciardini’nin Hollanda ülkelerine dair eseri ve John Speed’in Britanya ile alakalı atlası, bu kaynaklar arasında sayılabilir. Böylece Civitates Orbis Terrarum, tek bir sanatçının ürünü olmaktan ziyade, farklı çizerlerin, seyyahların ve daha önceki yayınların katkısıyla meydana gelen büyük bir görsel şehir arşivi hâline gelmiştir.

Yazının tamamını Yedikıta Dergisi 216. sayısından (Ağustos 2026) okuyabilirsiniz.