Vefatının 200. Yılında Mustafa Râkım Efendi

Mustafa Râkım Efendi, Osmanlı hattatlığında celî sülüs ve tuğrada çığır açan müstesna bir üstattır. Harflere ve padişah tuğralarına kazandırdığı estetik ve kendine has imza üslûbu, Türk hat sanatında “Râkım öncesi ve Râkım sonrası” ayrımını doğurmuştur. Onun eserleri ve üslubu, günümüzde de hattatlara ilham kaynağı olmaya devam ediyor…

Türk hat sanatının büyük üstatlarından Mustafa Râkım Efendi, bundan iki asır evvel, 25 Mart 1826’da yazı defterini kapatmış; kendi devrini aşarak sonraki nesillerin yazı zevkine istikamet veren müstesna bir sanatkâr olarak temayüz etmiştir.

İstanbul Beyefendisi

Sülüs, nesih ve özellikle celî sülüsle tuğrada yeni bir üslûp ortaya koyan, 19. asrın yeni üslup sahibi hattatı Mustafa Râkım Efendi, Türk hat sanatı tarihinin mümtaz simalarındandır. 1758 yılında Canik sancağında, bugün Ordu iline bağlı Ünye kazasında doğmuştur.

İlk eğitimini memleketi Ünye’de alan Mustafa Efendi, tahsilini ilerletmesi maksadıyla gemi sahibi olan babası Mehmed Kaptan tarafından küçük yaşta İstanbul’a getirilmiştir. Ağabeyi İsmail Zühdî Efendi’nin himayesinde medrese tahsiline başlamış, onun tesiriyle hüsn-i hatta yönelmiştir. Zühdî Efendi’den sülüs ve nesih meşk eden Mustafa, kabiliyeti sayesinde henüz on iki yaşında iken icazet alarak (1769) “Râkım” mahlasını kazanmıştır. Lügatte “yazan, çizen” manasına gelen bu mahlasla artık Hattat Mustafa Râkım Efendi olarak anılmaya başlanmıştır. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) mübarek ismi şerifini taşıyan Mustafa, bu tarihten itibaren hem hattat kimliğiyle hem de zarafetiyle temayüz eden bir İstanbul beyefendisi olmuştur.

Resim sanatına da alâka duyan Râkım Efendi, bu sahada kendini geliştirmiş; sülüs ve nesih yazılarının inceliklerini daha derinlemesine kavramak maksadıyla Hattat Üçüncü Derviş Ali’nin derslerine iştirak ederek yazı meşk etmiştir. Hafızlığının yanı sıra dinî ilimleri de tahsil etmiş, genç yaşta medrese eğitimini tamamlayarak, hafız ve müderris ünvanlarıyla ilmiye icazetnamesi almıştır. Hafız ve müderris ünvanlarını, birer medâr-ı iftihâr telakkî eden Râkım Efendi, bu vasıfları imzalarında kullanmaktan geri durmamıştır. Hafız olduktan sonra Kur’ân-ı Kerîm ile gece gündüz meşgul oluşu, hakkında kaleme alınan şu mısralarla veciz biçimde ifade edilmiştir:

Gece gündüz Hazret-i Kur’an ile meşgûl idi
​​​​​​​Yazar okur zikreder ârifdi sırr-ı hilkate

Râkım Efendi, Reisülküttab Râtib Efendi’ye intisabı sayesinde devrin ileri gelenleriyle tanışmış ve onların çocuklarına hat dersleri vermiştir. Yazıcı Mehmed Münif Efendi aracılığıyla Sultan Üçüncü Selim Han’a takdim edilen bir resmi, padişahın büyük beğenisini kazanmıştır. Sultan Selim Han’ın portresini de yapan Râkım Efendi, bu başarısı sebebiyle 1789 yılında müderrislik pâyesiyle mükâfatlandırılmıştır. Vefatı dolayısıyla yazılan uzun bir manzumede bu resme işaretle şu beyit yer alır:

Yaptığı resmin Selim-i Sâlis’in canlı sanıp
Görse Behzâd-ı şehir mutlak düşerdi hayrete

Yazının tamamını Yedikıta Dergisi 212. sayısından (Nisan 2026) okuyabilirsiniz.